Zaburzenia psychiczne

Depresja, nazywana również zaburzeniem depresyjnym lub depresją kliniczną, jest jednym z najczęstszych zaburzeń psychicznych. Charakteryzuje się długotrwałym obniżeniem nastroju, utratą energii oraz spadkiem zainteresowania codziennymi aktywnościami.

Stan ten może znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie — od wykonywania prostych czynności po utrzymywanie relacji z innymi. Depresja nie jest oznaką słabości i zazwyczaj wymaga odpowiedniego leczenia oraz wsparcia. Badania wskazują, że depresja może wpływać zarówno na sferę psychiczną, jak i fizyczną, a w niektórych przypadkach wiąże się również z występowaniem myśli samobójczych.

Objawy

• utrzymujące się uczucie smutku, pustki lub przygnębienia
• brak energii i przewlekłe zmęczenie
• zaburzenia snu (bezsenność lub nadmierna senność)
• zmiany apetytu i masy ciała
• trudności z koncentracją i podejmowaniem decyzji
• utrata zainteresowania dotychczasowymi aktywnościami
• drażliwość lub napady złości
• poczucie bezwartościowości lub nadmierne poczucie winy
• niewyjaśnione dolegliwości fizyczne (np. bóle głowy, bóle mięśni)
• myśli samobójcze lub próby samobójcze

Przyczyny

Przyczyny depresji są złożone i zazwyczaj wynikają z połączenia czynników biologicznych (zaburzenia neuroprzekaźników), hormonalnych, genetycznych (występowanie depresji w rodzinie) oraz środowiskowych (stresujące wydarzenia życiowe). Żaden pojedynczy czynnik nie jest bezpośrednią przyczyną — najczęściej jest to ich współdziałanie.

Leczenie i wsparcie

Depresja jest zaburzeniem, które można leczyć. Najczęściej stosuje się psychoterapię, leczenie farmakologiczne (leki przeciwdepresyjne) oraz wsparcie środowiskowe i społeczne. Dobór metody leczenia zależy od indywidualnej sytuacji i powinien być ustalany ze specjalistą.

Choć depresja wymaga profesjonalnego wsparcia, pomocne może być również: utrzymywanie kontaktu z bliskimi, stopniowe wprowadzanie codziennej aktywności, dbanie o sen i regularny tryb dnia, unikanie długotrwałego stresu oraz szukanie pomocy przy pierwszych objawach.

Choroba afektywna dwubiegunowa (dawniej określana jako depresja maniakalna) jest zaburzeniem psychicznym, w którym występują naprzemienne epizody obniżonego nastroju (depresji) oraz podwyższonego nastroju (manii lub hipomanii).

Zmiany nastroju mogą być intensywne i wpływać na zachowanie, poziom energii, sen oraz zdolność do podejmowania decyzji.

Objawy

Epizod depresyjny: obniżony nastrój, brak energii i motywacji, utrata zainteresowania codziennymi aktywnościami, trudności z koncentracją, zaburzenia snu, poczucie beznadziei.

Epizod maniakalny / hipomaniakalny: nadmiernie podwyższony nastrój lub drażliwość, zwiększona energia i aktywność, gonitwa myśli, zwiększona gadatliwość, obniżona potrzeba snu, zawyżona samoocena, podejmowanie ryzykownych decyzji.

Epizody manii są bardziej nasilone niż hipomania i mogą prowadzić do poważnych konsekwencji, takich jak trudności w relacjach, problemy w nauce lub pracy, a w niektórych przypadkach także do utraty kontaktu z rzeczywistością.

Przyczyny

Nie są w pełni poznane, jednak badania wskazują na udział czynników biologicznych, genetycznych oraz środowiskowych (stresujące wydarzenia mogą wywoływać epizody). Najczęściej pierwsze objawy pojawiają się w okresie dojrzewania lub we wczesnej dorosłości.

Leczenie i wsparcie

ChAD jest zaburzeniem przewlekłym, jednak odpowiednie leczenie pozwala na skuteczne kontrolowanie objawów — najczęściej stosuje się leczenie farmakologiczne (np. stabilizatory nastroju), psychoterapię oraz wsparcie środowiskowe.

Zaburzenia lękowe należą do najczęściej występujących zaburzeń psychicznych. Charakteryzują się nadmiernym, długotrwałym uczuciem lęku, napięcia oraz niepokoju, które wykraczają poza typowe reakcje na stresujące sytuacje.

W przeciwieństwie do zwykłego stresu czy chwilowego zdenerwowania, lęk w zaburzeniach lękowych może utrzymywać się przez dłuższy czas i znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Objawy

• trudności z koncentracją
• problemy z podejmowaniem decyzji
• uczucie napięcia i rozdrażnienia
• kołatanie serca
• nadmierne pocenie się lub drżenie
• problemy ze snem
• uczucie zagrożenia lub nadchodzącej katastrofy
• napady paniki

Przyczyny

Zazwyczaj wieloczynnikowe: genetyczne, doświadczenia życiowe (szczególnie sytuacje traumatyczne lub przewlekły stres), biologiczne oraz choroby współistniejące (np. serca, zaburzenia hormonalne).

Leczenie i wsparcie

Zaburzenia lękowe są możliwe do skutecznego leczenia — psychoterapia (szczególnie poznawczo-behawioralna), techniki relaksacyjne i oddechowe, aktywność fizyczna, wsparcie społeczne, a w niektórych przypadkach leczenie farmakologiczne.

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) jest zaburzeniem psychicznym, w którym występują natrętne myśli (obsesje) oraz powtarzalne zachowania lub czynności (kompulsje). Obsesje wywołują niepokój, a kompulsje mają go zmniejszyć — choć dają chwilową ulgę, zazwyczaj utrwalają problem.

Objawy

Obsesje: uporczywe wątpliwości (np. czy drzwi zostały zamknięte), lęk przed zabrudzeniem lub zakażeniem, natrętne, niepokojące myśli, potrzeba symetrii i porządku.

Kompulsje: wielokrotne sprawdzanie, nadmierne mycie rąk lub sprzątanie, powtarzanie czynności w ustalonej kolejności, liczenie lub powtarzanie słów w myślach, tworzenie własnych rytuałów mających zmniejszyć lęk.

Przyczyny

Nie w pełni poznane — badania wskazują na czynniki biologiczne, genetyczne oraz środowiskowe (stresujące wydarzenia mogą nasilać objawy).

Leczenie i wsparcie

OCD można skutecznie leczyć — psychoterapia (szczególnie terapia poznawczo-behawioralna, w tym ekspozycja i powstrzymanie reakcji), leczenie farmakologiczne oraz wsparcie bliskich i specjalistów.

Schizofrenia jest poważnym zaburzeniem psychicznym, które wpływa na sposób postrzegania rzeczywistości, myślenie, emocje oraz zachowanie. Osoby jej doświadczające mogą mieć trudność z odróżnieniem tego, co jest realne, od tego, co nie.

Objawy

Objawy pozytywne (dodatkowe w stosunku do typowego funkcjonowania): omamy, urojenia, zaburzenia myślenia i mowy.

Objawy negatywne (ograniczenie funkcji): wycofanie społeczne, spadek motywacji, ograniczenie ekspresji emocji, trudności w podejmowaniu codziennych działań.

Objawy poznawcze: trudności z koncentracją, problemy z pamięcią, spowolnione myślenie, trudności w przetwarzaniu informacji.

Przyczyny

Współdziałanie czynników genetycznych, biologicznych (zaburzenia w funkcjonowaniu mózgu) oraz środowiskowych (stres, trudne doświadczenia). U niektórych osób epizod psychotyczny może zostać wywołany przez silny stres.

Leczenie i wsparcie

Schizofrenia jest zaburzeniem przewlekłym, jednak odpowiednie leczenie pozwala na zmniejszenie objawów — leczenie farmakologiczne, psychoterapia, wsparcie środowiskowe i opieka zespołów zdrowia psychicznego.

Zaburzenia odżywiania to grupa zaburzeń psychicznych związanych z nieprawidłowymi nawykami żywieniowymi oraz nadmiernym skupieniem na masie ciała i wyglądzie. Często towarzyszą im trudne emocje oraz zniekształcone postrzeganie własnego ciała.

Objawy

• nadmierne skupienie na masie ciała i wyglądzie
• silny lęk przed przybraniem na wadze
• ograniczanie jedzenia lub głodzenie się
• napady objadania się
• nadmierna aktywność fizyczna
• stosowanie środków przeczyszczających lub prowokowanie wymiotów
• unikanie sytuacji związanych z jedzeniem
• poczucie utraty kontroli nad jedzeniem

Przyczyny

Genetyczne, psychologiczne (niska samoocena, perfekcjonizm, trudności emocjonalne), społeczne i kulturowe (presja dotycząca wyglądu) oraz doświadczenia życiowe, w tym trauma czy przemoc rówieśnicza.

Leczenie i wsparcie

Wymagają specjalistycznego, często wieloetapowego podejścia: psychoterapia, edukacja żywieniowa, wsparcie medyczne i monitorowanie stanu zdrowia, a w niektórych przypadkach leczenie farmakologiczne. Ważne jest też wsparcie bliskich.

Zaburzenie eksplozywne przerywane (ang. Intermittent Explosive Disorder, IED) charakteryzuje się nawracającymi, nagłymi wybuchami złości i impulsywnymi reakcjami agresywnymi, nieproporcjonalnymi do sytuacji — mogą to być wybuchy słowne, agresja fizyczna lub niszczenie przedmiotów.

Objawy

Nagłe, intensywne wybuchy złości, trudność w kontrolowaniu emocji, impulsywne reakcje, niszczenie przedmiotów, napięcie narastające przed wybuchem, a następnie ulga i poczucie winy lub wstydu. Mogą towarzyszyć objawy fizyczne: przyspieszone bicie serca, napięcie mięśni, drżenie, ucisk w klatce piersiowej.

Przyczyny

Genetyczne, środowiskowe (doświadczenie przemocy, silnego stresu lub trudnych warunków w dzieciństwie) oraz biologiczne (zaburzenia w regulacji emocji i impulsów). Często pojawia się w dzieciństwie lub okresie dojrzewania.

Leczenie i wsparcie

IED można skutecznie leczyć: psychoterapia ukierunkowana na kontrolę emocji, techniki relaksacyjne, trening radzenia sobie ze stresem, nauka komunikacji, a czasem leczenie farmakologiczne. Pomocne bywają też techniki oddechowe i rozpoznawanie sygnałów narastającej złości.